Graad 12 Afrikaans EAT: die tien voorgeskrewe gedigte

Oorsig

Hierdie gids dek al tien voorgeskrewe gedigte. Klik op ’n gedig se oortjie hierbo. Elke oortjie gee jou die volledige teks, die digvorm, ’n opsomming, die tema en boodskap, ’n tabel van die beeldspraak en stylfigure, die toon en stemming, en oefenvrae wat jy self kan nasien.

In die eksamen moet jy drie dinge met ’n stylfiguur kan doen:

Identifiseer dit. Benoem die beeldspraak in versreël 5.
Verduidelik wat dit beteken. Wat beteken die metafoor in strofe 2?
Verduidelik die funksie. Waarom is dit effektief of funksioneel?

Kyk altyd na die punte wat toegeken word. Twee punte beteken twee aparte feite.

Die tien gedigte

#	Gedig	Digter	Kern
1	Krisis	Elizabeth Eybers	Die innerlike stryd tussen die hart (emosie) en die hoof (verstand).
2	Ken jy die see …	Uys Krige	’n Visserman vertel ’n afsydige koper van die dodelike gevare van die see.
3	Wetenskapmannetjies	Antjie Krog	’n Skoolkind verkies die natuur en emosie bo die koue syfers van die wetenskap.
4	Eksamenlokaal	Suzaan Laing	Die spanning, die stilte en die verbygaande tyd in ’n eksamenlokaal, alles met die sintuie waargeneem.
5	Die dans van die reën	Eugène N. Marais	Die reën kom as ’n dansende vrou, “ons Suster”, oor die Groot Woestyn. Alles is blydskap.
6	Die heks van Hexrivier	Philip Nel	’n Volksballade: Elize se ydelheid kos haar geliefde sy lewe. Hoogmoed kom tot ’n val.
7	Sproeireën	D.J. Opperman	Geure roep vroue op. Die reuksintuig dra die spreker se herinneringe.
8	Haar uitvaart	P.J. Philander	’n Pa staan magteloos terwyl sy dogtertjie op pad hospitaal toe sterf.
9	Hanswors	S.J. Pretorius	’n Misvormde sirkusnar word beskinder, maar sy geld en sy briewe was al die tyd vir sy sterwende ma.
10	Die hardloper	Ernst van Heerden	’n Atleet wen sy wedloop, maar besef die “ongesiene makker”, die dood, sal eendag eerste wees.

Eksamenwenke

Kyk na die punte. Een punt is een feit.
Benoem die stylfiguur én gee die funksie as die vraag daarvoor vra.
Haal presies aan. VIER OPEENVOLGENDE WOORDE beteken vier woorde, nie vyf nie.
Tema is die sentrale idee. Boodskap is die lewensles.
Kyk vir “maar” en vir dubbelpunte. Dit dui gewoonlik ’n wending aan.

Literêre terme

Leer hierdie definisies. Stel dan vas in watter gedigte elke stylfiguur voorkom en wat die funksie daarvan in elke gedig is.

Term	Definisie
Tema	Die sentrale idee of hoofgedagte van die gedig.
Boodskap	Die lewensles wat ’n leser uit die gedig aflei.
Toon	Die houding van die spreker teenoor sy onderwerp (bv. sarkasties, somber, positief).
Stemming	Die atmosfeer of emosie in die teks (bv. vreesaanjaend, hartseer, opwindend).
Wending	Die inhoud van die gedig verander. Kyk vir woorde soos “maar” of ’n dubbelpunt.
Progressie	Daar is ontwikkeling in die tyd, in die verloop van gebeure of in ’n verhouding.
Diksie	Die digter se woordkeuse. Dit pas by die tema en kan die spreker se houding openbaar.
Alliterasie	Halfrym: die herhaling van dieselfde konsonant (medeklinker) in ’n versreël.
Assonansie	Halfrym: die herhaling van dieselfde vokaal (klinker) in ’n versreël.
Klanknabootsing (onomatopee)	Woorde wat klanke naboots, bv. “klik”, “kraak”, “doef”.
Retoriese vraag	’n Vraag waarop geen antwoord verwag word nie, of wat die spreker self beantwoord.
Beeldspraak	Die versamelnaam vir metafoor, personifikasie en vergelyking.
Metafoor	’n Beknopte vergelyking. Daar word nie gesê iets is soos ’n ander nie, dit ís die ander. Bv. “Piet is vandag ’n buffel.”
Vergelyking	Sê dat iets soos iets anders lyk, klink of voel. Kyk vir “soos” of “nes”. Bv. “Piet is so nors soos ’n buffel.”
Personifikasie	Menslike eienskappe word aan diere, natuurverskynsels of lewelose voorwerpe gegee.
Kontras / teenstelling / antitese	Twee dinge met teenoorgestelde betekenisse staan teenoor mekaar, bv. die lief en die leed.
Oksimoron	Twee teenoorgestelde begrippe hou direk verband met mekaar, bv. siende blind.
Ironie	Die teenoorgestelde van wat ’n mens verwag het, word gesê of gebeur.
Paradoks	’n Stelling met ’n skynbare teenstrydigheid, bv. “Stilbly is ’n antwoord.”
Alleenplasing	’n Woord of reël word alleen geplaas om dit te beklemtoon.
Elisie	Letters word weggelaat ter wille van die ritme of die rym, bv. “gelei’t”, “daar’s”, “hy’s”.
Herhaling	Dieselfde klanke of woorde kom meer as een keer voor. Die doel is beklemtoning.
Enjambement	’n Sin loop van een versreël na die volgende oor, sonder ’n leesteken aan die einde van die reël.
Inversie	Omgekeerde woordorde, gewoonlik om ’n woord te beklemtoon of om te laat rym (rymdwang).
Eufemisme	’n Versagting van iets onaangenaams, bv. “slaap” vir “dood”.
Neologisme	’n Nuutgeskepte woord, bv. “Septembereksamenlug”, “inkwarboel”.
Litotes	Iets van groter betekenis word kleiner of minder belangrik gemaak, bv. “Wetenskapmannetjies”.
Metonimia	Een saak word genoem, maar iets anders waarmee dit verband hou, word bedoel, bv. “Hy lees Langenhoven.”
Apostroof	Die spreker praat direk met iemand of iets, bv. “Daarom liewe menere …”
Sinestesie	Sintuiglike waarneming word vermeng: sien, hoor, ruik, proe en voel.
Interteks	Die gedig verwys na ’n ander teks wat reeds bestaan.
Refrein	’n Versreël of strofe wat herhaal word, soos ’n koor in ’n lied.
Kwatryn	’n Strofe van vier versreëls.
Koeplet	’n Strofe van twee versreëls.
Sonnet	’n Gedig van 14 versreëls. Die Italiaanse sonnet het ’n oktaaf (8) en ’n sestet (6).
Ballade	’n Verhalende gedig met karakters, intrige en gewoonlik ’n refrein.
Vrye vers	Geen vaste rympatroon of reëllengte nie.
Paarrym	Rympatroon aabb: opeenvolgende reëls rym.
Kruisrym	Rympatroon abab: elke tweede reël rym.
Binnerym	Twee woorde binne dieselfde versreël rym, bv. “gee” en “orgidee”.

1. Krisis

Elizabeth Eybers

Die innerlike stryd tussen die hart (emosie) en die hoof (verstand).

Die gedig

Dis hier wat ons twee skei – jy, Hart, en ek,
albei tot afskeid so onvoorbereid.
Die weg was lieflik waarlangs jy gelei’t
maar dis verby, al staar jy terug. Nou strek
die pad langs klowe, afgrond en moeras.
Voortvarend en ’n lafaard soos altyd
en nooit in staat tot enige besluit
en siek daarby, is jy nou net ’n las.
Jy was die gas en gasheer by die fees,
die seremoniemeester en die nar:
jou dwase raad kan net die Hoof verwar
waar elke tree die laaste tree mag wees.
Kyk, dit word laat, die kermis is verby,
kan jy dit nie begryp? Hier moet ons skei.

Digvorm

Italiaanse sonnet: 14 versreëls.
Oktaaf (reël 1 tot 8): die emosies van die hart word bespreek, maar die verstand voel die spreker is “voortvarend” en tree soos ’n “lafaard” op.
Sestet (reël 9 tot 14): die “jy” verteenwoordig verskillende rolle, naamlik die “gas” en “gasheer”, en ook die “seremoniemeester” en die “nar”.
Rympatroon: abba, cddc, effe, met ’n rymende eindkoeplet.
Die laaste twee versreëls sluit by die eerste twee aan en bind die gedig tot ’n hegte eenheid.

Opsomming

Die titel “Krisis” dui op die stryd tussen die “Hart”, wat na die spreker se emosies verwys, en die “Hoof”, wat na haar verstand of rede verwys.
Een deurlopende metafoor word regdeur die gedig volgehou: die hart staan vir emosie en die hoof vir die verstand. Hierdie sinnebeeld dui op die innerlike stryd van die spreker.
Reël 8 en reël 11 is vol bitterheid: die hart is “siek” en ’n “las”, en “die kermis is verby”.
Progressie: van onseker (strofe 1) na seker (strofe 2). Die spreker neem uiteindelik ’n besliste besluit.
Verteller: eerstepersoonsverteller (ek-verteller). Die spreker assosieer haarself met die Hoof.

Tema en boodskap

Tema
Die innerlike krisis tussen die hart (emosie) en die verstand (rede of hoof).

Boodskap
Die universele waarheid dat ’n mens besluite moet neem met óf jou verstand óf jou hart, en dat jy moet kies.

Beeldspraak en stylfigure

Versreël	Stylfiguur	Verduideliking
r.1	Personifikasie	“Hart” word met ’n hoofletter geskryf en is dus ’n eienaam. Die hart word vermenslik.
r.1	Aandagstreep en kommas	Die aandagstreep lê klem op die twee “persone” ter sprake. Die kommas dui die verskillende persone aan: “jy” (die hart) en “ek” (die verstand).
r.2	Assonansie	Herhaling van die a-klank en die ei-klank: “albei tot afskeid so onvoorbereid”.
r.3	Alliterasie en elisie	Alliterasie van die w-klank: “weg … waarlangs”. “gelei’t” is elisie vir “gelei het”, gebruik ter wille van die rympatroon en ritme.
r.4	Wending	“maar” dui op ’n wending: haar hart het haar mooi gelei, maar dit is nou verby.
r.4 tot 5	Enjambement	Reël 4 gaan oor na reël 5 sonder leestekens en maak die gedagte ’n eenheid: die skeiding sal moeilik wees.
r.6 tot 7	Vergelyking	“Voortvarend” beteken om iets haastig te doen sonder om te dink. Die hart word met ’n “lafaard” vergelyk.
r.9 tot 10	Teenstelling	“gas” teenoor “gasheer”, en “seremoniemeester” teenoor “nar”. Die dubbelpunt dui aan dat ’n verduideliking volg.
r.9	Alliterasie	Herhaling van die g-klank: “gas en gasheer”.
r.11 tot 12	Enjambement	Die enjambement verbind die gedagte: die hart (emosie) se raad gaan die hoof (rede) oorheers.
r.13	Kommas	Die kommas verstadig die tempo van die versreël. Hier kom die besef dat rede en emosie moet skei.
r.14	Retoriese vraag	“kan jy dit nie begryp?” Die laaste twee versreëls beklemtoon die spreker se finale besluit.

Toon en stemming

Toon
Somber of donker, omdat die skeiding tussen rede en emosie aangespreek word.

Stemming
Aanvanklike verwarring oor besluite wat sy met haar hart in plaas van haar verstand geneem het. Daarna neem die spreker ’n besliste besluit en kies haar verstand bo haar emosies.

Oefenvrae: toets jouself

Tik jou antwoord, druk Kontroleer, en druk dan Wys antwoord om die memo te sien. Slegs jou eerste poging per vraag tel vir die rekord, net soos in ’n regte toets.

Hierdie gedig: 0 / 0 beantwoord (van 12)

1. Watter tipe verteller kry ons in hierdie gedig? (1)

2. Voltooi: Die spreker beleef ’n krisis omdat daar ’n konflik tussen die ___ en die ___ is. (2)

3. Waarlangs, volgens reëls 4 tot 5, strek die pad nou? Haal VIER OPEENVOLGENDE WOORDE aan. (1)

4. Wat het die hart, volgens reël 7, verkeerd gedoen? (1)

5. Noem TWEE teenstellings wat in die gedig voorkom. (2)

6. Waarom word Hart en Hoof met hoofletters geskryf? (1)

7. Met wie assosieer die spreker haarself in die gedig: Hart of Hoof? (1)

8. “Die weg was lieflik waarlangs jy gelei’t” (reël 3) is ’n voorbeeld van … (1)

9. Noem EEN kenmerk van ’n Italiaanse sonnet. (1)

10. Watter woord in strofe 1 dui ’n wending aan? (1)

11. Wat bedoel die spreker daarmee dat die “kermis” verby is? (reël 13) (1)

12. Tussen strofe 1 en strofe 2 vind progressie plaas vanaf (onseker na seker / onseker na lieflik / lieflik na seker). (1)

2. Ken jy die see …

Uys Krige

’n Visserman vertel ’n afsydige koper van die dodelike gevare van die see.

Die gedig

Ken jy die see, Meneer, ken jy die see?
Hy lyk nou soos jou voorstoep blinkgeskuur
en kalm soos min dinge hier benee,
maar hy’s gevaarliker as vlam of vuur.
Dan sê jy nog, Meneer, die vis is duur.
Dié vrede, kalmer as ’n stil, soet kind,
lyk of dit dae, dae lank sal duur.
Maar word dié bries ’n bulderende wind,
dan veg jy vir jou lewe, uur na uur.
En jy sê nog, Meneer, die vis is duur.
Ja, sleep die swart, swart wind die swart nag mee,
waar kry ons hulp dan, waar’s ons naaste buur?
Die Dood staan voor die deur. Gee hy nog net één tree,
dan kelder hy ons almal in sy koue skuur.
En jy sê nog, Meneer, die vis is duur.
Wat van die storms wat nooit ophou raas?
Jy sit pal in jou kliphuis, klam en guur,
en hoor die wind al woester, wreder blaas.
En daar’s geen sprokkel hout meer vir jou vuur.
Dan sê jy nog, Meneer, die vis is duur.
Was jy al van jou bootjie soos ’n veer gevee
deur ’n grys golf hoog soos ’n tronk se muur.
Wat help dit om te spartel en te skree: “Nee! Nee!”
sluk jy eers daardie waters sout en suur?
Dan sê jy nog, Meneer, die vis is duur.
Ken jy die doodsangs as die rukwind klap?
Dié waansin ken geen redmiddel of kuur.
Hy vreet mos aan jou ingewande nes ’n krap.
Hy’s koud soos ys, heet soos hellevuur!
Dan sê jy nog, Meneer, die vis is duur.
Ken jy die see, Meneer, ken jy die see?
Hy wat met groen jaloerse oë na ons gluur,
ons wat net één ou misstappie moet gee
en hy kom tromp-op op ons afgestuur!
Dan sê jy nog, Meneer, die vis is duur.
Sien jy die krom ou vroutjie daar, mevrou Mathee,
wat telkens ver, vér oor die golwe tuur?
Sy dink dié briesie bring haar seuns betyds vir tee.
Hul slaap aldrie agter die kerkhofmuur.
Dan sê jy nog, Meneer, die vis is duur …

Digvorm

Die gedig kan as ’n monoloog of alleenspraak beskou word: die visserman praat met ’n afwesige man, die koper.
Dit is ook ’n ballade wat bestaan uit ’n kwatryn gevolg deur ’n refrein.
Kruisrym kom in die kwatryne voor.
Refrein: “Dan sê jy nog, Meneer, die vis is duur” in reëls 5, 10, 15, 20, 25, 30, 35 en 40.

Opsomming

Die visserman is ongelukkig met die voornemende viskoper wat hy as “Meneer” aanspreek.
Hy vertel die “Meneer” van die gevare waarmee vissermanne daagliks te doen kry om vars vis op die tafel te sit, en dan kla die Meneer dat die vis duur is.
Daar is progressie: die see word eers as kalm beskryf en verander dan in ’n see wat mense se dood veroorsaak.
Die hoogtepunt is mevrou Mathee wat oor die golwe tuur vir haar drie seuns, wat reeds dood is.

Tema en boodskap

Tema
Elke mens moet besef dat die lewe duur is, veral die lewe van ’n visserman. Die see dui ook op die wyse waarop die lewe die mens hanteer, soms rustig en soms stormagtig. Dit gaan ook oor die onbetrokkenheid van mense wat nie self deel van die proses is nie.

Boodskap
Die mens moet nooit die natuur onderskat nie. Mens kla maklik as jy nie self met iets moes sukkel nie.

Beeldspraak en stylfigure

Versreël	Stylfiguur	Verduideliking
r.1 en 31	Herhaling	“Ken jy die see” beklemtoon die bedrieglikheid van die see. Die kommas voor en na “Meneer” lig die woord uit.
r.2	Vergelyking	Die see word met ’n blinkgeskuurde voorstoep vergelyk.
r.4	Metafoor en elisie	Die see word met “vlam of vuur” vergelyk. “hy’s” is elisie vir “hy is”, ter wille van ritme. “maar” dui teenstelling aan.
r.5, 10, 15 …	Refrein	Die herhaalde versreël beklemtoon die koper se onkunde en die visserman se lewensgevaarlike werk.
r.6	Metafoor en alliterasie	Die vrede is “kalmer as ’n stil, soet kind”. Die s-alliterasie boots die see se geruis na.
r.8	Wending en alliterasie	“Maar” dui die kontras aan tussen die kalmte en die bedrieglikheid van die see. Die b-alliterasie dui op die eksplosiewe klank van die branders.
r.11	Alliterasie	Herhaling van die s-klank. Die “swart wind” is die stormagtige suidooster en is onheilspellend.
r.12, 16, 23	Retoriese vrae	Hulp kan slegs van God kom (vergelyk Psalm 121). ’n Visserman het geen mag teen die natuur se krag nie.
r.13	Personifikasie	“Dood” word ’n persoon en kry ’n hoofletter. Die d-alliterasie wys hoe naby die dood is. Die akuutteken op “één” beklemtoon dit.
r.17 tot 18	Alliterasie	Die k-klank beklemtoon die ongemak van die kliphuisie. Die w-klank beklemtoon die wilde, woeste wind.
r.21 tot 22	Vergelyking	Jy word soos ’n veer van die bootjie gevee. Die golf is so hoog soos ’n tronk se muur.
r.28	Personifikasie en vergelyking	Die dood “vreet” aan jou ingewande “nes ’n krap”.
r.29	Kontras	“koud soos ys” teenoor “heet soos hellevuur”.
r.32	Figuurlike taal	“groen jaloerse oë” speel op die idioom groen van jaloesie.
r.36 tot 37	Assonansie en herhaling	Die ou-klank beklemtoon hoe oud sy is. “ver, vér” beklemtoon die lang afstand waaroor sy tuur.
r.39	Eufemisme en personifikasie	“Hul slaap aldrie agter die kerkhofmuur”: slaap versag die dood. Haar drie seuns is dood.
r.40	Ellips	Die ellips vestig die Meneer se aandag op die moeilike lewe van ’n visserman.

Toon en stemming

Toon
Morbied, hartseer en treurig, omdat die see gee en die see neem.

Stemming
Hartseer en ongelukkig.

Oefenvrae: toets jouself

Tik jou antwoord, druk Kontroleer, en druk dan Wys antwoord om die memo te sien. Slegs jou eerste poging per vraag tel vir die rekord, net soos in ’n regte toets.

Hierdie gedig: 0 / 0 beantwoord (van 12)

1. Benoem die strofebou in strofe 2. (1)

2. “Dan sê jy nog, Meneer, die vis is duur” word agt keer herhaal. Wat noem ons hierdie herhaling? (1)

3. “maar hy’s gevaarliker as vlam of vuur” (reël 4). Benoem die beeldspraak. (1)

4. Waarom word Dood in strofe 5 met ’n hoofletter geskryf? (1)

5. “Was jy al van jou bootjie soos ’n veer gevee” (reël 21). Benoem die beeldspraak. (1)

6. Gee ’n voorbeeld van kontras uit die gedig. (2)

7. “Hy vreet mos aan jou ingewande nes ’n krap” (reël 28) is volgens die memo ’n voorbeeld van … (1)

8. Wat is die tema van die gedig? (2)

9. Waarom “tuur” mevrou Mathee oor die golwe? (reël 37) (1)

10. Watter TWEE opeenvolgende woorde in reël 32 het dieselfde betekenis? (1)

11. “Hul slaap aldrie agter die kerkhofmuur” (reël 39). Watter stylfiguur is dit en wat beteken die reël? (2)

12. Wat is die funksie van die ellips in versreël 40? (1)

3. Wetenskapmannetjies

Antjie Krog

’n Skoolkind verkies die natuur en emosie bo die koue syfers van die wetenskap.

Die gedig

Julle sit onder swart teleskope
en kyk na die son
tot julle besef dat julle nooit daar sal kom.
Pateties bepaal julle dan ligjare
en vertel dat die son as’t ware
inkrimp en eendag gaan verdwyn.
Ons sit maar hoog op die windpomp
en kyk hoe die son sy kop stamp
teen die rant
hoe hy bloei
hoe die vaal lug gloei
hoe die bome tot silhoeëtte verskroei.
Daarom liewe menere teken ek klawertjies
tussen my huiswerk, kry ek 26%
want ek luister eerder na
die verdwaalde korhaan
tussen die bossies by die tennisbaan
en kwadreer liewer my vreugdes
en vind dan die logaritme van my hartseer
want syfers bring ’n eensaamheid
wat geen mens kan keer.

Digvorm

Vrye vers: die strofes en die versreëls is nie ewe lank nie.
Geen vaste rympatroon nie, alhoewel daar paarrym (reël 3 en 4) en kruisrym (reël 19 en 21) voorkom.
21 versreëls en vier strofes.
Die titel is in die verkleiningsvorm geskryf en is dus verkleinerend of negatief (litotes).

Opsomming

Strofe 1: die spreker beskryf die wetenskaplikes en wat hulle doen. Sy is sarkasties.
Strofe 2: die spreker en haar maats sit hoog op die windpomp en waardeer die sonsondergang. Strofe 2 staan in kontras met strofe 1.
Strofe 3: die wending. Sy teken eerder klawertjies as om huiswerk te doen, en kry 26%, ’n druipsyfer.
Strofe 4: die redes vir haar negatiewe gevoel. Syfers bring eensaamheid. Vreugde en hartseer is vir haar belangriker as akademie.
Die gedig kom uit Antjie Krog se eerste bundel, Dogter van Jefta, wat sy geskryf het toe sy self nog op skool was.

Tema en boodskap

Tema
Die negatiwiteit teenoor wetenskaplikes. Sy stel meer belang in die natuur as in die wetenskap.

Boodskap
’n Mens moet nie altyd wetenskaplik na die son of die natuur kyk nie.

Beeldspraak en stylfigure

Versreël	Stylfiguur	Verduideliking
Titel	Litotes	Iets wat groter betekenis het, word minder belangrik gemaak. Die spreker dink min van wetenskaplikes.
r.1	Alliterasie	Herhaling van die s-klank: “sit … swart … son”. “onder” het ook ’n negatiewe konnotasie.
r.4	Inversie	Omgekeerde woordorde beklemtoon die woord “Pateties”, wat negatief en verkleinerend is.
r.5	Elisie en taalfossiel	“as’t ware” is ’n argaïese uitdrukking wat “so te sê” beteken. Die spreker twyfel aan die teorie.
r.1 tot 12	Kontras	“Julle” (die wetenskaplikes, wat “onder” teleskope sit) staan in kontras met “ons” (die spreker, wat “hoog” sit).
r.8 en 10	Personifikasie	Die son kry menslike eienskappe: hy “stamp sy kop” en “hy bloei”.
r.10 tot 12	Herhaling	Elke reël begin met “hoe”. Dit beklemtoon die prag van die sonsondergang.
r.13	Apostroof en sarkasme	Die spreker praat direk met die “liewe menere”. Sy hou nie van hulle nie.
r.13	Simboliek	“klawertjies” simboliseer geluk.
r.14	Ironie	Die klawertjies bring haar nie geluk in die toets nie: 26% is ’n druippunt.
r.19	Metonimia	“die logaritme van my hartseer”: een saak word genoem, maar iets anders waarmee dit verband hou, word bedoel.

Toon en stemming

Toon
Sarkasties en negatief teenoor die wetenskaplikes.

Stemming
Opstandig, maar ook waarderend en vreugdevol wanneer die spreker oor die natuur praat.

Oefenvrae: toets jouself

Tik jou antwoord, druk Kontroleer, en druk dan Wys antwoord om die memo te sien. Slegs jou eerste poging per vraag tel vir die rekord, net soos in ’n regte toets.

Hierdie gedig: 0 / 0 beantwoord (van 13)

1. Hoekom word die verkleinwoord “Wetenskapmannetjies” gebruik? (1)

2. Wie is die “julle”? (1)

3. WAAR of ONWAAR: die spreekster dink die wetenskaplikes doen goeie werk. Haal EEN WOORD aan om jou antwoord te motiveer. (2)

4. Haal TWEE APARTE WOORDE aan om te sê wat die wetenskaplikes dink met die son gaan gebeur. (2)

5. Verduidelik in jou eie woorde wat “die son sy kop stamp” beteken. (1)

6. Hoekom bloei die son? (1)

7. Haal EEN WOORD aan wat vir ons sê dat die spreekster nog op skool is. (1)

8. Hoekom sê sy “liewe menere”? (1)

9. Wat beteken “ek kwadreer my vreugdes”? (1)

10. Tot watter gevolgtrekking kom die spreekster oor syfers? (1)

11. Gee DRIE voorbeelde van personifikasie uit die gedig. (3)

12. Watter vorm van beeldspraak is “en vind dan die logaritme van my hartseer”? (1)

13. Watter TWEE sintuie is belangrik in die gedig? (2)

4. Eksamenlokaal

Suzaan Laing

Die spanning, die stilte en die verbygaande tyd in ’n eksamenlokaal, alles met die sintuie waargeneem.

Die gedig

Haar skoene klik hard op die houtvloer
soos sy op en af stap
tussen rye tjoepstil banke
Nou en dan kraak die blaai van ’n blad
die Septembereksamenlug.
hande bewe met rukke oor skoon wit velle
los ’n inkwarboel agter.
Die horlosie tel twee ure af.
Sy stap stadig en oes die stelle een vir een;
Blou op wit:
Ryp met gistermiddag se kennis.

Digvorm

Vrye vers: 11 reëls van wisselende lengtes, vyf strofes en geen vaste rymskema nie.
Strofe 4 is ’n alleenplasing (een enkele reël) ter wille van die beklemtoning van tyd.
Suzaan Laing was in graad 8 toe sy hierdie gedig geskryf het.

Opsomming

Strofe 1: die onderwyseres loop tussen die banke deur terwyl sy toesig hou. Die spreker gebruik sy sintuie om waar te neem.
Strofe 2: die leerders se antwoordboeke en die gespanne Septemberatmosfeer.
Strofe 3: die leerders beantwoord die vraestel en beleef spanning. Hulle hande bewe.
Strofe 4: die tyd gaan verby. Die horlosie tel twee ure af.
Strofe 5: die onderwyseres neem die antwoordboeke in. Die “oes” is “ryp” met kennis.

Tema en boodskap

Tema
Die tipiese omstandighede en stemming wat ’n mens ervaar wanneer jy eksamen skryf.

Boodskap
Leerders moet nie eers die vorige dag begin leer nie. Wie vroeg begin leer, verminder die spanning wat hulle ervaar.

Beeldspraak en stylfigure

Versreël	Stylfiguur	Verduideliking
r.1	Klanknabootsing	“klik” boots die harde geluid na wat die onderwyseres se skoenhakke op die houtvloer maak.
r.1 tot 3	Kontras	Die harde skoene teenoor die “tjoepstil” banke. (stil, tjoepstil, doodstil is intensiewe vorme)
r.1 tot 3	Enjambement	Die reëls loop oor mekaar en beklemtoon die onderwyseres se aaneenlopende beweging en toesig.
r.3	Personifikasie en metafoor	Die banke is “tjoepstil”, ’n menslike eienskap. Die leerders word metafories aan die banke gelykgestel.
r.4	Klanknabootsing	“kraak” beklemtoon hoe hard die omblaai van ’n bladsy in die stilte klink.
r.5	Neologisme	“Septembereksamenlug” is ’n nuutgeskepte woord vir die gespanne atmosfeer.
r.6 tot 7	Kontras	Die skoon wit velle voor die tyd teenoor die inkwarboel daarna.
r.7	Neologisme	“inkwarboel”. Letterlik: die skryfwerk is onnet. Figuurlik: die feite en inligting is deurmekaar.
r.8	Personifikasie en alleenplasing	Die horlosie “tel” die ure af. Die alleenplasing beklemtoon dat tyd ’n faktor in die eksamen is.
r.9	Alliterasie	Herhaling van die s-klank: “Sy stap stadig … stelle”.
r.10	Dubbelpunt	“Blou op wit:” Die dubbelpunt beklemtoon die weergee van die leerders se kennis.
r.11	Metafoor	“oes” en “ryp”: die antwoordboeke is soos ’n oes, vol van gistermiddag se kennis.

Toon en stemming

Toon
Gespanne en bang, want die spreker skryf self eksamen.

Stemming
Ernstig.

Oefenvrae: toets jouself

Tik jou antwoord, druk Kontroleer, en druk dan Wys antwoord om die memo te sien. Slegs jou eerste poging per vraag tel vir die rekord, net soos in ’n regte toets.

Hierdie gedig: 0 / 0 beantwoord (van 12)

1. Beskryf die kontras tussen die onderwyser en die leerders in strofe 1. (2)

2. “tussen rye tjoepstil banke” is ’n voorbeeld van personifikasie. Verduidelik hierdie beeldspraak. (1)

3. Hoe voel die leerders wat eksamen skryf, volgens strofe 3? (1)

4. Strofe 4 bestaan uit slegs EEN versreël. Verduidelik wat die digter hiermee bereik. (1)

5. Noem die TWEE sintuie wat die spreker in hierdie gedig gebruik. (2)

6. In watter maand skryf die leerders eksamen? (1)

7. Hoe word tyd beklemtoon? Noem TWEE tegnieke. (2)

8. Haal TWEE losstaande woorde aan wat sê dat die onderwyseres die vraestelle inneem wat vol van die leerders se kennis is. (2)

9. Haal een versreël aan wat dieselfde beteken as “inkwarboel”. (1)

10. Wanneer het die leerders die werk geleer? Haal EEN WOORD aan. (1)

11. Benoem die beeldspraak wat in reël 8 voorkom. (1)

12. Wat is die funksie van die neologisme “Septembereksamenlug”? (1)

5. Die dans van die reën

Eugène N. Marais
Lied van die vioolspeler, Jan Konterdans, uit die Groot Woestyn

Die reën kom as ’n dansende vrou, “ons Suster”, oor die Groot Woestyn. Alles is blydskap.

Die gedig

O die dans van ons Suster!
Eers oor die bergtop loer sy skelm,
en haar oge is skaam;
en sy lag saggies.
En van ver af wink sy met die een hand;
haar armbande blink en haar krale skitter;
saggies roep sy.
Sy vertel die winde van die dans
en sy nooi hulle uit, want die werf is wyd en die bruilof groot.
Die grootwild jaag uit die vlakte,
hulle dam op die bulttop,
wyd rek hulle die neusgate
en hulle sluk die wind;
en hulle buk, om haar fyn spore op die sand te sien.
Die kleinvolk diep onder die grond hoor die sleep van haar voete,
en hulle kruip nader en sing saggies:
“Ons Suster! Ons Suster! Jy het gekom! Jy het gekom!”
En haar krale skud,
en haar koperringe blink in die wegraak van die son.
Op haar voorkop is die vuurpluim van die berggier;
sy trap af van die hoogte;
sy sprei die vaal karos met altwee arms uit;
die asem van die wind raak weg.
O, die dans van ons Suster!

Digvorm

Vrye vers: drie strofes, 24 reëls, geen vaste rympatroon nie.
Die subtitel gee die agtergrond: die reën sak uit oor die Groot Woestyn, ’n groot gebied.
Tipografie (die inkeping van reëls) beklemtoon die tekens van die reën wat al hoe nader kom.
Reël 24 herhaal reël 1 en bind die gedig tot ’n eenheid.

Opsomming

Strofe 1: tekens van die naderende reën. Ses aksies: loer, lag, wink, roep, vertel en nooi. Die reën se koms word eers as terughoudend beskryf.
Strofe 2: die grootwild dam op die bulttop, ruik die reën en buk om haar fyn spore (die eerste druppels) te sien. Die kleinvolk diep onder die grond kruip nader en sing saggies.
Strofe 3: die reën sak behoorlik uit. Daar is donderweer en weerlig, en die son raak weg. Die vaal karos is die reën wat oor ’n groot gebied uitsprei.
Progressie: eers tekens van reën, dan sagte reën, en later harde reën.

Tema en boodskap

Tema
Blydskap oor die reën.

Boodskap
Mens en dier in droë gebiede is baie bly om die langverwagte reën te sien.

Beeldspraak en stylfigure

Versreël	Stylfiguur	Verduideliking
Titel en r.1	Personifikasie en metafoor	Die reën word regdeur die gedig as ’n vrou, “ons Suster”, voorgestel. “Suster” kry ’n hoofletter, want dit is die naam wat aan die reën gegee word.
r.1	Alliterasie	Die s-klank boots die suisgeluid van die wind na. “O” is ’n uitroep van blydskap.
r.2	Inversie	Omgekeerde woordorde beklemtoon die manier waarop sy kyk. “loer” verwys na die weerlig wat oor ’n afstand begin blits.
r.3 tot 4	Personifikasie	“skaam” wys die reën het nog nie ten volle uitgesak nie. “lag saggies” is die donderweer wat oor ’n afstand gehoor word.
r.5 tot 6	Metafoor	Die weerlig word voorgestel deur haar armbande en krale wat “blink” en “skitter”.
r.7 tot 9	Personifikasie en alliterasie	Die wind roep, vertel en nooi. Die w-alliterasie verwys na die suisgeluid van die wind.
r.9	Metafoor	Die reën word met ’n bruilof vergelyk, ’n heuglike geleentheid.
r.14	Beeld	Haar “fyn spore op die sand” is die eerste reëndruppels.
r.18	Metafoor en klanknabootsing	Die donderweer word aan “krale” gelykgestel wat “skud”.
r.19 tot 20	Metafoor	Die weerlig is koperringe wat blink. Die “vuurpluim van die berggier” is die rooi en geel van die wegraakende son.
r.22	Metafoor	Die “vaal karos” is die reën wat soos ’n grys kombers oor ’n groot gebied oopgegooi word.
r.23	Personifikasie	Die wind wat ophou waai, is vir die spreker soos asem wat wegraak.
r.1 en r.24	Herhaling	Die herhaling van reël 1 in reël 24 bind die gedig tot ’n eenheid.

Toon en stemming

Toon
Dankbaarheid en blydskap.

Stemming
Aanvanklik rustig, maar namate die gedig vorder, ervaar die leser die opgewondenheid oor die reën wat naderkom.

Oefenvrae: toets jouself

Tik jou antwoord, druk Kontroleer, en druk dan Wys antwoord om die memo te sien. Slegs jou eerste poging per vraag tel vir die rekord, net soos in ’n regte toets.

Hierdie gedig: 0 / 0 beantwoord (van 27)

1. Waar gaan dit reën? (1)

2. Watter naam word aan die reën gegee? (1)

3. Die herhaling van die “s”-klank in reël 1 is ’n voorbeeld van … (1)

4. Wat is die doel van die omgekeerde woordorde (inversie) in reël 2? (1)

5. Haal DRIE APARTE woorde uit strofe 1 aan wat na die weerlig verwys. (3)

6. Haal TWEE APARTE woorde uit strofe 1 aan wat na donderweer verwys. (2)

7. Watter woord in strofe 2 dui daarop dat die grootwild in ’n trop bymekaarstaan? (1)

8. Waarom rek die grootwild hulle neusgate in reël 12? (1)

9. Wat is die “fyn spore” wat in reël 14 genoem word? (1)

10. Wat doen die kleinvolk om te wys hulle respekteer die reën? Noem TWEE feite. (2)

11. Watter woord in die gedig dui op rooi en geel kleure? (1)

12. Die vaal karos wat die Suster sprei, is die … (1)

13. Wat is die funksie van die herhaling van reël 1 in reël 24? (1)

14. Verduidelik die progressie in die gedig. (2)

15. [DBE Mei/Junie 2026, V9.1.1(a)] VOLTOOI die paragraaf feitelik korrek deur die ontbrekende woord uit die gedig neer te skryf: Die reën is vir mens en dier soos ’n (a) ... en almal kan dit bywoon. (1)

16. [DBE Mei/Junie 2026, V9.1.1(b)] VOLTOOI: Die grootwild ruik die reën; daarom is hulle neusgate (b) ... oop. (1)

17. [DBE Mei/Junie 2026, V9.1.1(c)] VOLTOOI: Die kleinvolk is vrolik en hulle (c) ... omdat dit vir hulle ’n positiewe belewenis is. (1)

18. [DBE Mei/Junie 2026, V9.1.1(d)] VOLTOOI: Wanneer die reën uiteindelik oor ’n groot gebied val, beskryf die spreker die reën as ’n (d) ... wat oopgesprei word. (1)

19. [DBE Mei/Junie 2026, V9.1.2] Gee EEN rede waarom die digter ’n subtitel in hierdie gedig gebruik. (1)

20. [DBE Mei/Junie 2026, V9.1.3] Haal EEN reël uit strofe 1 aan wat vir ons sê dat die weerlig van ver af blits. (1)

21. [DBE Mei/Junie 2026, V9.1.4] Skryf EEN woord uit strofe 1 neer wat sê dat die Suster almal met haar hand nader roep. (1)

22. [DBE Mei/Junie 2026, V9.1.5] Watter menslike eienskappe gee die digter in reëls 4 tot 8 vir die reën? Noem TWEE. (2)

23. [DBE Mei/Junie 2026, V9.1.6] Kies die KORREKTE antwoord om die sin mee te voltooi. Daar is ’n ... stemming in hierdie gedig, want almal word deel van die goeie gebeurtenis. (1)

24. [DBE Mei/Junie 2026, V9.1.7] Na watter ruimte word almal genooi om die reën te ervaar? (1)

25. [DBE Mei/Junie 2026, V9.1.8] Haal VYF OPEENVOLGENDE woorde uit strofe 2 aan wat daarop dui dat die reën bo die grond val. (1)

26. [DBE Mei/Junie 2026, V9.1.9] Lees reël 17. Noem TWEE tegnieke wat die digter gebruik om respek en blydskap uit te beeld. (2)

27. [DBE Mei/Junie 2026, V9.1.10] Skryf die volgende VIER gebeure onder mekaar in die korrekte VOLGORDE neer: • Dit reën oor ’n groot gebied. • Die donderweer raak harder. • Die diere sien die eerste reëndruppels op die grond. • Die winde word uitgenooi om deel te wees van die fees. (4)

6. Die heks van Hexrivier

Philip Nel

’n Volksballade: Elize se ydelheid kos haar geliefde sy lewe. Hoogmoed kom tot ’n val.

Die gedig

Toe die Hexrivier se heide teen die berghange blom
het ’n Hugenote-meisie van Drakenstein gekom.
Die lig in haar oë het die jonkmans betower
maar net een kon dit regkry om haar hart te verower.
Elize, o Elize, met die lieflike oë
jou hart sou jy gee vir die rooi orgidee.
Elize, o Elize, jy’t jou liefde belowe
aan hom wat die blom van die berghang sou bring.
Toe hy opklim teen die kranse na die rooi orgidee
het sy lankal besluit om haar liefde te gee
maar sy voet het gegly en onder op rotse
met ’n disa in sy hand is sy liggaam gekry.
As newels in die maanlig om die rotswande vou
staan daar bo die afgrond ’n eensame vrou
en saam met winde wat huil deur die klowe
roep sy na hom want haar hart was belowe.
Elize, o Elize, met die lieflike oë
jou hart wou jy gee vir die rooi orgidee.

Digvorm

Die gedig is ’n ballade, meer spesifiek ’n epies-liriese volksballade.
Dit bevat elemente van ’n verhaal: karakters, tema en intrige, saam met liriese elemente soos refrein, ritme en herhaling.
Die gedig bestaan uit vier kwatryne en ’n koeplet.
Paarrym word deurgaans gebruik. Binnerym kom ook voor: “gee” en “orgidee” in die refrein, en “aan hom wat die blom” in reël 8.
Interteks: die digter gebruik die bestaande verhaal van Eliza Meiring, en daar bestaan reeds ’n ander gedig oor dieselfde verhaal.

Opsomming

Die Hexrivier is ’n sytak van die Breërivier. Die Matroosberg is die hoogste bergpiek in die streek, met steil hellings en gevaarlike klowe.
Elize Meiring was baie mooi en baie mans wou met haar trou, maar sy was ydel en hoogmoedig. Sy het besluit ’n man moet haar verdien deur ’n disa in die klowe van die Matroosberg te gaan pluk.
Toe Phillip de Vos op die plaas aankom, het sy geweet hy is die man vir haar. Hy het te ver oorgeleun om die rooi disa te pluk en homself doodgeval.
Deur Elize se selfsugtigheid sterf Phillip tragies. Sy het kranksinnig geword, uit die huis ontsnap en op ’n rots gaan sit en huil. Sy sterf ’n tragiese dood.
Die Heks van Hexrivier maak snags haar verskyning.

Tema en boodskap

Tema
Hoogmoed kom tot ’n val. Elize het met haar ydelheid onbereikbare eise aan die man van haar keuse gestel.

Boodskap
’n Mens moet mooi dink voordat jy eise aan ander stel wat dalk onbereikbaar is en wat jou en hulle kan benadeel.

Beeldspraak en stylfigure

Versreël	Stylfiguur	Verduideliking
r.1 tot 2	Alliterasie en enjambement	Alliterasie van die h-klank en die b-klank. Reël 1 gaan oor in reël 2 sonder leestekens. Rympatroon: paarrym.
r.3 tot 4	Enjambement en wending	Baie mans het probeer om haar hart te verower, maar net een was suksesvol. Die enjambement bind die gedagtes as ’n eenheid saam.
r.5 en 17	Herhaling en refrein	Die herhaling van haar naam beklemtoon dat sy pragtig was, met baie mooi oë.
r.6 en 18	Binnerym	“gee” rym met “orgidee” binne dieselfde versreël.
r.7	Elisie	“jy’t” moet “jy het” wees. Dit word gebruik om die ritme in die gedig te behou.
r.8	Binnerym	“aan hom wat die blom van die berghang sou bring”.
r.11	Wending en klimaks	“maar” dui die begin van die klimaks aan: sy voet gly en hy val dood.
r.13	Beeld en stemming	“newels” verwys na mistigheid en dra by tot die droewige stemming.
r.15 tot 16	Personifikasie en alliterasie	Die “winde wat huil” is personifikasie. Die w-alliterasie beklemtoon haar hartseer.
r.16 en 18	Simboliek	Die “hart” simboliseer die liefde. Die “rooi” verwys na die liefde sowel as die bloeiende hart.
r.17 tot 18	Ironie	Elize het die geliefde gevind aan wie sy haar hart wou gee, maar haar eis van ’n rooi orgidee het sy lewe geëis.
Koeplet	Samevatting	Die koeplet som die gedig op: Elize het die liefde van haar lewe verloor as gevolg van haar selfsugtigheid.

Toon en stemming

Toon
Aanvanklik liefde, verliefdheid en afwagting. Later verander dit na hartseer en jammerte.

Stemming
’n Stemming van verbasing en ongeloof omdat Elize sulke moeilike eise stel. Later verander dit na hartseer en teleurstelling wanneer die geliefde sterf.

Oefenvrae: toets jouself

Tik jou antwoord, druk Kontroleer, en druk dan Wys antwoord om die memo te sien. Slegs jou eerste poging per vraag tel vir die rekord, net soos in ’n regte toets.

Hierdie gedig: 0 / 0 beantwoord (van 14)

1. Benoem die rympatroon in strofe 1. (1)

2. Skryf ’n reël uit strofe 1 neer waarin alliterasie voorkom. (1)

3. Waarom gebruik die digter die woord “maar” in reël 4? Is dit funksioneel? (2)

4. Wat is die funksie van die enjambement in strofe 2? (1)

5. Wat noem ons ’n strofe van vier reëls? (1)

6. Wat word ’n strofe met twee reëls genoem en wat is die funksie daarvan? (2)

7. Gee ’n voorbeeld van personifikasie uit die gedig. (1)

8. Waarna verwys “newels” in reël 13 en hoe dra dit by tot die stemming? (2)

9. Watter twee woorde binne die refrein rym met mekaar? (1)

10. Wat noem ’n mens hierdie soort rym? (1)

11. Hoekom kan ons hierdie gedig ’n ballade noem? (3)

12. Watter soort ballade is hierdie gedig? (1)

13. Hoekom is hierdie gedig intertekstueel? (1)

14. Wat is die tema van die gedig? (1)

7. Sproeireën

D.J. Opperman

Geure roep vroue op. Die reuksintuig dra die spreker se herinneringe.

Die gedig

My nooi is in ’n nartjie,
my ouma in kaneel,
daar’s iemand … iemand in anys,
daar’s ’n vrou in elke geur!
As ek ’n stukkie nartjieskil
tussen my vingers buig of knak
breek uit die klein sproeireën
wat geurend om my hand uitsak,
die boorde weer van Swartfoloos
en met die nartjies om my heen
weet ek hoe dat ’n vrou kan troos
O, my nooi is in ’n nartjie,
my ouma in kaneel,
daar’s iemand … iemand in anys,
daar’s ’n vrou in elke geur!

Digvorm

Vrye vers met 15 versreëls en drie strofes.
Strofe 1 en strofe 3 is die refrein. Hulle is ingekeep (tipografie) om die refrein uit te lig.
Strofe 2 het eindrym, behalwe die eerste reël van die strofe.
Halfrym kom voor. Die spreker is manlik.

Opsomming

In hierdie gedig word die reuksintuig baie gebruik. Verskillende geure en reuke herinner die spreker aan verskillende vroue.
Die nartjie herinner hom aan sy nooi, kaneel aan sy ouma, en anys aan iemand wat hy nie kan onthou nie.
Wanneer hy ’n nartjieskil knak, spuit ’n fyn “sproeireën” van geur uit. Dit roep die boorde van die Swartfoloos (Swart Mfolozi in KwaZulu-Natal) op waar hy grootgeword het.
Die refrein word herhaal en beklemtoon dat elke geur hom aan ’n vrou laat dink.

Tema en boodskap

Tema
Die positiewe assosiasie van geure met vroue.

Boodskap
Mense koppel ’n bepaalde geur aan ’n vrou. Vroue is spesiaal en moet vertroetel en gerespekteer word.

Beeldspraak en stylfigure

Versreël	Stylfiguur	Verduideliking
r.1	Metafoor en alliterasie	Sy nooi se reuk word aan die geur van ’n nartjie gelykgestel. Alliterasie van die n-klank.
r.2	Metafoor	Die reuk van kaneel laat hom aan sy ouma dink, wat melktert of pannekoek gebak en kaneel oorgestrooi het.
r.3	Ellips en herhaling	Die herhaling van “iemand” en die ellips beklemtoon die persoon wat die spreker nie kan onthou nie. Die ellips dwing die leser om daaroor na te dink.
r.3 en 4	Elisie	“daar’s” in plaas van “daar is”. Dit behou die ritme in die versreël.
r.4	Metafoor en uitroepteken	Elke vrou word aan ’n geur gekoppel. Die uitroepteken wys op die spreker se verwondering.
r.1 tot 4	Sinestesie	Sintuiglike waarneming: die spreker ervaar vroue deur te voel, te sien en veral te ruik.
r.7 en r.9	Inversie	Die woordorde word omgeruil om die geur wat vrygestel word, te beklemtoon en om te laat rym (rymdwang).
r.9	Assonansie	Herhaling van die oo-klank: “die boorde weer van Swartfoloos”.
r.5 tot 11	Enjambement	Die reëls loop oor mekaar. Die ritme versnel en die gedig vloei.
Strofe 1 en 3	Refrein en tipografie	Die inkeping lig die refrein uit en beklemtoon die liriese aard van die gedig.

Toon en stemming

Toon
Positief. Die digter het goeie herinneringe aan vroue.

Stemming
’n Vrolike stemming.

Oefenvrae: toets jouself

Tik jou antwoord, druk Kontroleer, en druk dan Wys antwoord om die memo te sien. Slegs jou eerste poging per vraag tel vir die rekord, net soos in ’n regte toets.

Hierdie gedig: 0 / 0 beantwoord (van 12)

1. Watter sintuig word hoofsaaklik in die gedig gebruik? (1)

2. Aan watter TWEE spesifieke persone dink die spreker? (2)

3. Wat is die doel van die herhaling van die eerste strofe? (1)

4. Reël 1 is ’n voorbeeld van (konnotatiewe / denotatiewe) taalgebruik. (1)

5. Gee ’n voorbeeld van assonansie in die gedig. (1)

6. Wat is die funksie van die ellips in reël 3? (1)

7. Haal EEN woord uit strofe 2 aan om te wys dat die druppels van die nartjieskil nie groot was nie. (1)

8. Watter woord in strofe 2 verwys na baie vrugtebome wat saam geplant is? (1)

9. In watter provinsie is die nartjiebome waaraan die spreker dink? (1)

10. In reël 7 en reël 9 is die woordorde verander. Hierdie stylfiguur staan bekend as (elisie / inversie). (1)

11. Waarom is strofe 1 en strofe 3 ingekeep? (1)

12. Al is die inhoud baie persoonlik, het hierdie gedig ’n … tema, omdat mense oral daarmee kan identifiseer. (1)

8. Haar uitvaart

P.J. Philander

’n Pa staan magteloos terwyl sy dogtertjie op pad hospitaal toe sterf.

Die gedig

Al oor my dak het hul gemaal …
dié voëltjies het vir haar kom haal.
Half-toegevoue vuisies klein
het ylings na die doodsgordyn
gegryp en dan weer moeg verslap …
die sweet het langs haar slapies afgetap.
Haar ogies sien ek duidelik nog,
hul het vir my gesmeek om tog
te help … die pyn te stil,
maar ek was magteloos teen Sy wil,
en halfweg na die hospitaal
het, asemloos, die dood ons ingehaal.

Digvorm

Die gedig bestaan uit 12 reëls en ses koeplette (strofes van twee versreëls elk).
Die rymskema van elke koeplet is paarrym.
Die punt aan die einde van versreël 6 verdeel die gedig in twee helftes.

Opsomming

Die titel: “Haar” dui op ’n vroulike persoon en “uitvaart” dui op weggaan of dood.
Reël 1 tot 6: die pa se uiterlike waarneming van die dogtertjie se stryd teen die dood. Sy lê met halftoe vuisies, gryp na iets en verslap weer. Die sweet loop teen haar slape af.
Reël 7 tot 12: die pa se innerlike gevoelens. Haar oë smeek hom om te help, maar hy is magteloos.
Halfpad na die hospitaal sterf die dogtertjie. Progressie: sy word siek, sy ly, en sy sterf.

Tema en boodskap

Tema
Die dood.

Boodskap
Die dood is onvermydelik. ’n Ouer beleef baie pyn en magteloosheid wanneer ’n kind voor hom sterf.

Beeldspraak en stylfigure

Versreël	Stylfiguur	Verduideliking
r.1 tot 2	Alliterasie en eufemisme	Alliterasie van die h-klank bind die gedig tot ’n eenheid. Die voëltjies wat haar kom haal, is ’n eufemisme vir die naderende dood.
r.1, 5 en 9	Ellips	Die ellipse dui op ruspouses wat die pa neem. Dit wys hoe moeilik dit vir hom is om oor sy dogtertjie se dood te praat.
r.2, 3, 6 en 7	Verkleinwoorde	“voëltjies”, “vuisies”, “slapies”, “ogies” beklemtoon dat die dogtertjie nog klein is.
r.3	Inversie	“vuisies klein” moet “klein vuisies” wees. Inversie word gebruik ter wille van die rymskema en om te beklemtoon dat sy klein is.
r.4	Beeld	Die “doodsgordyn” is die grens tussen lewe en dood waarna sy gryp.
r.5	Kontras	Die kontras tussen “gegryp” en “verslap” beklemtoon die intensiteit van haar siekte.
r.10	Verwysing	“Sy wil” met ’n hoofletter verwys na God se wil. Die pa is magteloos.
r.12	Personifikasie en inversie	Die dood is “asemloos” en het hulle “ingehaal”, asof dit menslike eienskappe het. Die inversie beklemtoon dit.

Toon en stemming

Toon
Die digter skep spanning met die manier waarop hy die naderende dood visualiseer.

Stemming
Somber en hartseer.

Oefenvrae: toets jouself

Tik jou antwoord, druk Kontroleer, en druk dan Wys antwoord om die memo te sien. Slegs jou eerste poging per vraag tel vir die rekord, net soos in ’n regte toets.

Hierdie gedig: 0 / 0 beantwoord (van 10)

1. Wat beteken die woord “uitvaart” volgens die gedig? (1)

2. Waarmee word die ruspouses in die gedig uitgebeeld? (1)

3. Reël 2 is ’n voorbeeld van (denotatiewe / konnotatiewe) taalgebruik. Motiveer. (2)

4. Waarom word inversie in reël 3 gebruik? (1)

5. Waarop dui die verkleinwoorde wat in reëls 2, 3, 6 en 7 gebruik word? (1)

6. “het, asemloos, die dood ons ingehaal” (reël 12) is ’n voorbeeld van … (1)

7. Gee ’n voorbeeld van alliterasie in strofe 1. (1)

8. Wie het die resies na die hospitaal gewen: die ambulans of die dood? (1)

9. Die pa kon die dogtertjie help om haar pyn minder te maak. Die stelling is ONWAAR. Skryf ’n reël neer om dit te bewys. (1)

10. Die gedig word in twee verdeel: reëls 1 tot 6 en reëls 7 tot 12. Bespreek die kontras. (2)

9. Hanswors

S.J. Pretorius

’n Misvormde sirkusnar word beskinder, maar sy geld en sy briewe was al die tyd vir sy sterwende ma.

Die gedig

Oor sy afsigtelike boggel
en kromheid, het hul hom gekoggel,
en bitterder was hul venyn
as sy vergroeide ruggraatpyn.
Tussen die diere in ’n hoek
het hy die eensaamheid gesoek:
“Met klere wat gedurig gaar is,
wat doen die vent met sy salaris?”
Hy’t maandeliks by die poskantoor
’n brief gepos of een gelees
by die dierkratte, oor en oor:
“Sou daar tog êrens iemand wees?”
En daardie ewige reuk en drank:
nie een sou huil as hy bedank,
maar waar hy in die sirkustent
aapagtig teen die firmament,
hoog teen die takelwerk, kon klouter,
die dood uittart, en, klein kabouter,
sy duiwelstreke uithaal onder
dat almal skater vir die wonder,
is hy, hoeseer verag, verlate,
nog deur die baas beskou as bate.
Toe het ’n brief gekom eendag …
Hy’t oor die bed gebuk, verblind,
terwyl ’n boggelvroutjie, sag,
sterwend fluister: “Dankie my kind …”

Digvorm

26 versreëls en vyf strofes.
Strofes 1, 2, 3 en 5 is kwatryne met vier versreëls elk.
Strofe 4 bestaan uit 10 versreëls ter wille van beklemtoning.
Paarrym kom in strofes 1, 2 en 4 voor. Kruisrym kom in strofes 3 en 5 voor.

Opsomming

Strofe 1: die mense se reaksie op die hanswors. Sy kollegas spot hom oor sy boggel. Hulle venyn maak hom seerder as sy fisieke pyn.
Strofe 2: hy soek eensaamheid tussen die diere. Sy kollegas skinder oor sy stukkende klere en wonder wat hy met sy salaris doen.
Strofe 3: sy maandelikse besoek aan die poskantoor. Hy pos of lees ’n brief, oor en oor.
Strofe 4: sy werk in die sirkus. Hy klouter aapagtig teen die takelwerk, tart die dood uit en laat almal lag. Sy kollegas verag hom, maar vir die baas is hy ’n bate.
Strofe 5: die brief kom. Sy ma, self ’n boggelvroutjie, lê sterwend en fluister “Dankie my kind”. Nou verstaan die leser: sy salaris en sy briewe was al die tyd vir haar.

Tema en boodskap

Tema
Die vooroordeel van die hanswors se kollegas en die uitbuiting van mense met gebreke. Dit gaan ook oor die liefde tussen ’n seun en sy ma.

Boodskap
Mense moet mekaar nie veroordeel nie. Daar is dalk ’n rede vir ander se vreemde optrede.

Beeldspraak en stylfigure

Versreël	Stylfiguur	Verduideliking
r.2	Alliterasie	Herhaling van die h-klank: “het hul hom gekoggel”. Dit beklemtoon die twee groepe mense in die gedig.
r.3 tot 4	Kontras	Hulle “venyn” staan in kontras met sy “ruggraatpyn”. Die kollegas se geskinder maak hom seerder as die fisieke pyn.
r.7 tot 8	Aanhaling en retoriese vraag	Die kollegas se direkte woorde word aangehaal. Hulle wonder onder mekaar wat hy met sy geld doen, maar hulle vra hom nooit nie.
r.9	Elisie	“Hy’t” is die verkorting vir “hy het”.
r.12	Retoriese vraag	“Sou daar tog êrens iemand wees?” Dit wys weer op hulle venynigheid: hulle kan nie glo iemand gee om nie.
r.16	Metafoor	Die hanswors “klouter aapagtig” teen die takelwerk.
r.17 tot 19	Kontras	Hy doen gevaarlike toertjies “hoog” in die lug, maar “onder” laat hy die mense lag.
r.18	Metafoor en alliterasie	“klein kabouter”: hy is klein en snaaks. Die k-alliterasie is halfrym.
r.21 tot 22	Ironie	Sy kollegas verag hom, maar vir die baas is hy ’n “bate”.
r.23 en r.26	Ellips	In reël 23 dui die ellips tydsverloop en verandering van plek aan. In reël 26 laat die ellips die leser self die rede vir haar dankie invul.
r.24	Beeld	Hy is “verblind” deur sy trane. Die kommas om “verblind” beklemtoon dit.

Toon en stemming

Toon
Die spreker voel negatief en swaarmoedig teenoor die hanswors se kollegas. Die leser kry die hanswors jammer.

Stemming
’n Hartseer stemming, ten spyte daarvan dat dit oor ’n nar in ’n sirkus gaan.

Oefenvrae: toets jouself

Tik jou antwoord, druk Kontroleer, en druk dan Wys antwoord om die memo te sien. Slegs jou eerste poging per vraag tel vir die rekord, net soos in ’n regte toets.

Hierdie gedig: 0 / 0 beantwoord (van 12)

1. Voltooi die sin: Hierdie hanswors het vir ’n … gewerk. (1)

2. Watter negatiewe effekte het die “afsigtelike boggel” op die hanswors se lewe gehad? Gee TWEE feite. (2)

3. In versreël 3 word die woord “bitterder” … gebruik. (1)

4. Haal ’n WOORD uit strofe 1 aan wat daarop dui dat die mense die hanswors geterg het. (1)

5. Wat het die hanswors maandeliks by die poskantoor gedoen? (1)

6. Sê in jou eie woorde wat fout was met die hanswors se klere. (1)

7. Wat het die hanswors met sy geld gedoen? (1)

8. “die dood uittart, en, klein kabouter,” (reël 18). Benoem die halfrym. (1)

9. Haal ’n REËL aan wat vir ons sê dat die hanswors hartseer was oor die nuus. (1)

10. Wat het die hanswors verblind? (1)

11. Gee ’n voorbeeld van ironie uit die hanswors se lewe. (2)

12. Wat is die boodskap van die gedig? (1)

10. Die hardloper

Ernst van Heerden

’n Atleet wen sy wedloop, maar besef die “ongesiene makker”, die dood, sal eendag eerste wees.

Die gedig

Met wilde maar met suiwer hart
het hy die woeste wedren fel begin,
en elke myl met rappe voet getart
hy sou die vlugste lopers nog oorwin
Sy hart het hoog geklop, sy bloed was heet,
die winde het sy haregolf gelig
met snelle draf het hy die baan gemeet
die vreug van spierkrag was op sy gesig.
Hy het geloop met stormdrang in sy bloed
sy ademstoot ’n hete windgejaag
die see se branding in sy strenge moed
toe hoor hy reeds die donker, bitter vraag:
Wie is die ongesiene makker in die loop,
van wie die voet langs syne en die wind
van asem agter hom, van wie die hoop
dat nog ’n bors die dun wit lint mag vind
Dié vreemde spanmaat het hy nie geken
nooit hardloop hy weer sonder pyn of vrees
hy weet al het hy nou die loop gewen
die ander man sal eendag eerste wees.

Digvorm

20 versreëls in vyf kwatryne (vier reëls elk).
Kruisrym kom in al vyf strofes voor.
Die kruisrym versterk die gedagte van die mens se worsteling met die dood: die idee van doodgaan kruis jou pad daagliks.
Die wending vind plaas in reël 12, waar die dubbelpunt die verandering aandui.

Opsomming

Strofe 1: die hardloper begin die wedren vol selfvertroue. Hy weet hy is goed voorberei en kan die vlugste lopers wen.
Strofe 2: hy geniet die wedloop. Sy hart klop hoog, sy bloed is warm en die vreugde van spierkrag is op sy gesig.
Strofe 3: hy ervaar elemente van ’n storm: die wind, die see se branding en donkerte. Dan hoor hy die “donker, bitter vraag”. Hier is die wending.
Strofe 4: hy word bewus van ’n “ongesiene makker” wat langs hom hardloop. Die retoriese vraag beklemtoon die druk wat hierdie makker op hom plaas.
Strofe 5: hy wen hierdie wedloop, maar hy besef die ander man (die dood) sal eendag eerste wees. Hy hardloop nooit weer sonder pyn of vrees nie.

Tema en boodskap

Tema
’n Wedloop wat gehardloop word. Universeel gaan dit oor die wedloop teen die dood waaraan elke mens deelneem. Die dood haal almal uiteindelik in.

Boodskap
Die mens is verganklik. Die mens is sterflik.

Beeldspraak en stylfigure

Versreël	Stylfiguur	Verduideliking
r.2	Alliterasie	Herhaling van die w-klank: “woeste wedren”. Dit beklemtoon die intensiteit van die wedloop en van die aanslae van die lewe.
r.7	Inversie	Omgekeerde woordorde word aangewend ter wille van die rym (rymdwang).
r.8	Elisie	“vreugde” word tot “vreug” verkort ter wille van die ritme.
r.9 tot 12	Metafoor	Die wedloop van die lewe word met ’n storm vergelyk: stormdrang, windgejaag en die see se branding.
r.12	Wending en inversie	Die dubbelpunt dui die wending aan. Die inhoud verander skielik van positief na “donker” en “bitter”.
r.13	Metafoor en simboliek	Die “ongesiene makker” is letterlik ’n atleet in die baan langs hom, maar figuurlik die dood.
r.13 tot 16	Retoriese vraag en enjambement	Die retoriese vraag beklemtoon die druk wat die dood op die hardloper plaas. Die enjambement bind die vraag as eenheid en versnel die ritme.
r.13, 17 en 20	Ironie	’n “makker” of “spanmaat” behoort ’n vriend te wees, maar hier is dit die hardloper se teenstander.
r.16	Beeld	Die “dun wit lint” is die wenstreep.
r.4 tot 20	Kontras	Die hardloper was aanvanklik selfversekerd en seker van sy oorwinning. Later twyfel hy in sy vermoë om te wen.
r.18	Inversie	Omgekeerde woordorde beklemtoon die vrees vir die dood.
r.20	Assonansie	Die lang ee-klank in “eendag eerste wees” beklemtoon sy veranderende gevoelens teenoor die wedloop.

Toon en stemming

Toon
Die atleet voel eers opgewonde oor die wedloop. Later word hy minder positief omdat hy besef daar is ’n “ongesiene makker” wat ook die wedloop wil wen.

Stemming
’n Stemming van spanning, met die besef dat die hardloper die wedloop uiteindelik gaan verloor.

Oefenvrae: toets jouself

Tik jou antwoord, druk Kontroleer, en druk dan Wys antwoord om die memo te sien. Slegs jou eerste poging per vraag tel vir die rekord, net soos in ’n regte toets.

Hierdie gedig: 0 / 0 beantwoord (van 27)

1. Voltooi die sin: Die hardloper gaan moontlik ’n … hardloop. (1)

2. Wat maak die hardloper so selfversekerd dat hy oortuig is hy gaan wen? Noem TWEE redes. (2)

3. In reël 3 word die woord “getart” … gebruik. (1)

4. Haal TWEE OPEENVOLGENDE WOORDE uit strofe 1 aan wat daarop dui dat die hardloper teen die beste atlete gehardloop het. (1)

5. Die hardloper se wedloop word metafories vergelyk met die wedloop van die lewe. Wanneer is die wedloop van die lewe verby? (1)

6. Watter uitwerking het die wedloop op die hardloper se liggaam? Noem EEN rede. (1)

7. Wie of wat is die “ongesiene makker”? (1)

8. Wat is die funksie van die dubbelpunt in reël 12? (1)

9. Waarom is dit ironies dat die dood ’n “makker” of “spanmaat” genoem word? (2)

10. Benoem die stylfiguur: “het hy die woeste wedren fel begin” (reël 2). (1)

11. Benoem die stylfiguur: “die ander man sal eendag eerste wees” (reël 20). (1)

12. Wat is die boodskap van die gedig? (1)

13. [DBE Mei/Junie 2026, V9.2.1] Watter rym kry ons in hierdie gedig? (1)

14. [DBE Mei/Junie 2026, V9.2.2] Gee TWEE redes waarom die hardloper seker was dat hy die wedren sou wen. Skryf dit in jou EIE sinne. (2)

15. [DBE Mei/Junie 2026, V9.2.3] Die gedig bestaan uit vyf koeplette. Sê waarom hierdie stelling ONWAAR is. (1)

16. [DBE Mei/Junie 2026, V9.2.4(a)] Lees strofe 2. Kies die KORREKTE antwoord uit dié tussen hakies: Uit hierdie strofe kan ons aflei dat die hardloper die wedloop (geniet/gehaat) het. (1)

17. [DBE Mei/Junie 2026, V9.2.4(b)] Motiveer jou antwoord op VRAAG 9.2.4(a) deur VIER OPEENVOLGENDE woorde aan te haal. (1)

18. [DBE Mei/Junie 2026, V9.2.5] Noem TWEE dinge wat aandui dat daar ’n wending in reël 12 is. (2)

19. [DBE Mei/Junie 2026, V9.2.6(a)] Waarna verwys “die vlugste lopers nog oorwin” in reël 4? (1)

20. [DBE Mei/Junie 2026, V9.2.6(b)] Hoe het dit in reël 20 verander? (1)

21. [DBE Mei/Junie 2026, V9.2.7] Hoe slaag die digter daarin om die spreker se donker, bitter vraag te beklemtoon? (1)

22. [DBE Mei/Junie 2026, V9.2.8] Watter woorde in die slotstrofe hou direk verband met die woorde “die dun wit lint mag vind” (reël 16)? (1)

23. [DBE Mei/Junie 2026, V9.2.9(a)] Kies die begrip uit KOLOM B wat by die aanhaling in KOLOM A pas: “Hy het geloop met stormdrang in sy bloed,” (1)

24. [DBE Mei/Junie 2026, V9.2.9(b)] Kies die begrip uit KOLOM B wat by die aanhaling in KOLOM A pas: “Vreemde spanmaat” (1)

25. [DBE Mei/Junie 2026, V9.2.9(c)] Kies die begrip uit KOLOM B wat by die aanhaling in KOLOM A pas: “nooit hardloop hy weer sonder pyn of vrees;” (1)

26. [DBE Mei/Junie 2026, V9.2.10] Waarom sal die hardloper nou altyd vrees ervaar? (1)

27. [DBE Mei/Junie 2026, V9.2.11] Hoe is die inhoud van hierdie gedig ook op jou van toepassing? (1)

Vasvra: al tien gedigte

Punt: 0 / 28Persentasie: 0%Tyd: 00:00

Deel A: Meervoudige keuse

1. “Die weg was lieflik waarlangs jy gelei’t” (Krisis, reël 3) is ’n voorbeeld van …

2. Die herhaalde reël “Dan sê jy nog, Meneer, die vis is duur” staan bekend as ’n …

3. Die titel “Wetenskapmannetjies” is ’n voorbeeld van …

4. In “Eksamenlokaal” is “Septembereksamenlug” ’n voorbeeld van ’n …

5. Die herhaling van die “s”-klank in “O die dans van ons Suster!” is …

6. Die tema van “Die heks van Hexrivier” is …

7. Watter sintuig word hoofsaaklik in “Sproeireën” gebruik?

8. “het, asemloos, die dood ons ingehaal” (Haar uitvaart, reël 12) is ’n voorbeeld van …

9. In “Hanswors” is dit ironies dat …

10. Die “ongesiene makker” in “Die hardloper” simboliseer …

11. ’n Strofe van vier versreëls heet ’n …

12. “Hul slaap aldrie agter die kerkhofmuur” (Ken jy die see) is ’n voorbeeld van …

Deel B: Kort antwoorde

1. Watter twee “persone” staan teenoor mekaar in Elizabeth Eybers se “Krisis”?

2. Wie is die “Meneer” in “Ken jy die see”?

3. Watter persentasie kry die spreker in “Wetenskapmannetjies” vir haar werk?

4. In watter maand speel “Eksamenlokaal” af?

5. Watter naam word aan die reën gegee in “Die dans van die reën”?

6. Watter blom moes die jong man vir Elize gaan pluk?

7. Aan wie laat kaneel die spreker in “Sproeireën” dink?

8. Waarheen was die pa in “Haar uitvaart” op pad toe sy dogtertjie sterf?

9. Vir wie het die hanswors heel waarskynlik sy salaris gestuur?

10. Wat wen die hardloper se “ongesiene makker” uiteindelik?

Deel C: Pas Kolom A by Kolom B

Klik ’n item links, klik dan sy maat regs.

Krisis

Ken jy die see

Wetenskapmannetjies

Die dans van die reën

Die heks van Hexrivier

Die hardloper

Hoogmoed kom tot ’n val

Italiaanse sonnet

Die wedloop teen die dood

Die reën as ’n dansende vrou

Ballade met ’n refrein

Vrye vers vol sarkasme

Wanneer jy op “Klaar” druk, word jou uitslag outomaties in My vordering aangeteken. Dit kan nie ongedaan gemaak word nie.

Jou uitslag

My vordering

Hierdie rekord is aanhegtend. Elke poging wat jy aanteken, word permanent bygevoeg. Daar is doelbewus geen knoppie om die rekord te wis of terug te stel nie, en inskrywings kan nie verander word nie. Elke keer as die rekord gestoor word, word dit onderteken met ’n hasketting: as iemand van buite die gids aan die rekord peuter of dit uitvee, klop die handtekening nie meer nie en hierdie bladsy wys ’n rooi waarskuwing.

Voer jou rekord uit na Excel en gee die lêer vir jou onderwyser. Die Excel-lêer dra die handtekening en die status saam, sodat die onderwyser kan sien of die rekord ongeskonde is.

Inskrywings: 0Gemiddeld: 0%

Alle pogings (oudste eerste)

#	Datum	Naam	Item	Punt	%

Beste poging per item

Item	Punt	%	Datum